Critical System Heuristics

Wat is het Critical Systems Heuristics?

Critical Systems Heuristics (CSH) is een benadering binnen de evaluatietheorie die zich richt op het expliciet maken van grensoordelen (‘boundary judgements’), oftewel de aannames die bepalen wat als relevant wordt gezien binnen een onderzoek. CSH dient daarmee als een reflectiekader waarmee je kritische vragen kunt stellen over de grenzen en aannames binnen een systeem, of dit nu een project/programma is of zoiets als het zorgsysteem.

Het doel van CSH is om deze aannames inzichtelijk te maken en open te stellen voor kritiek, zodat verschillende perspectieven beter begrepen en besproken kunnen worden. Dit gebeurt via een set van twaalf kritische vragen die de belangrijkste bronnen van motivatie, macht, kennis en legitimatie binnen een systeem (bijvoorbeeld zorgsysteem) of een enkel project onderzoeken. Het beantwoorden van deze vragen biedt inzichten in de oriëntatie van een interventie: “Waar gaat deze interventie over?” Even belangrijk is het om aannames rondom de interventie te beoordelen: “Wat beweert de interventie precies te bereiken en wat zijn de inherente beperkingen, dat wil zeggen, de aannames en voorwaarden waarop het succes berust?”

De kern van CSH ligt in het bevorderen van wederzijds begrip tussen de betrokken personen of partijen binnen het project. Daarnaast helpt het met het zichtbaar maken van hoe subjectieve keuzes en waarden invloed hebben op hoe een situatie wordt begrepen. Hiermee wordt een kader geboden voor reflectie en dialoog over de systeemgrenzen die normaal impliciet blijven, wat kan bijdragen aan meer inclusieve en rechtvaardige besluitvorming.

CSH kan in verschillende situaties ingezet worden, waaronder:

• Voor het analyseren van complexe maatschappelijke vraagstukken waarbij meerdere stakeholders en perspectieven een rol spelen;
• Bij het evalueren of ontwerpen van projecten en interventies;
• Voor het identificeren en betrekken van relevante stakeholders bij een project of vraagstuk.

Hoe gebruik je Critical System Heuristics?

Het toepassen van CSH gebeurt via de twaalf zogenaamde “boundary questions”, die elk betrekking hebben op verschillende aspecten van een systeem. De 12 vragen kunnen als volgt onderverdeeld worden:

• Bronnen van motivatie: Vragen over de belangen en doelen die door het systeem worden gediend, en hoe verbetering wordt gemeten.
• Bronnen van macht: Vragen over wie beslissingen neemt, welke middelen worden beheerst, en welke externe factoren buiten controle liggen.
• Bronnen van kennis: Vragen over wie als expert wordt beschouwd, welke kennis wordt gebruikt, en waar betrokkenen zekerheid over succes vinden.
• Bronnen van legitimatie: Vragen over wie als legitieme belanghebbenden wordt gezien, hoe emancipatie wordt bevorderd, en welke wereldbeelden leidend zijn.

Deze vragen worden in twee modi beantwoord: de beschrijvende modus, waarin je kijkt naar de huidige situatie, en de normatieve modus, waarin je onderzoekt hoe de situatie idealiter zou moeten zijn. Door deze twee modi te vergelijken, kun je inzicht krijgen in waar er verschillen en spanningen bestaan tussen de huidige realiteit en de gewenste situatie.

Dit reflectiekader kan verdeeld worden in de volgende stappen:

1. Identificeer het systeem dat je wilt analyseren. Dit kan bijvoorbeeld een project, organisatie of beleidsinitiatief zijn.
2. Stel de twaalf kritische vragen vanuit zowel de beschrijvende als de normatieve modus. Dit proces helpt om verborgen aannames over het systeem naar voren te brengen, bijvoorbeeld wie er als legitieme belanghebbende wordt beschouwd, welke doelen als waardevol worden gezien, en wie de macht heeft om beslissingen te nemen.
3. (Optioneel) bespreek de resultaten van de vragen met belanghebbenden. Hierdoor kan een dialoog op gang komen die leidt tot nieuwe inzichten en mogelijke verbeteringen in de manier waarop het systeem wordt georganiseerd en bestuurd.

Het invullen van de twaalf vragen met verschillende partijen stimuleert dialoog waarin de diverse perspectieven van stakeholders naar voren komen. Door het expliciet maken van subjectieve keuzes en waarden, zoals wie als legitieme belanghebbende wordt beschouwd of welke doelen als waardevol worden gezien, worden impliciete aannames zichtbaar en bespreekbaar. Dit creëert een platform voor reflectie en kritische discussie over hoe een systeem werkt en hoe het zou moeten werken, waardoor wederzijds begrip en samenwerking worden bevorderd. Dit maakt het niet alleen een waardevol analytisch instrument, maar ook een praktisch hulpmiddel om de betrokkenheid en samenwerking tussen verschillende partijen te verbeteren.

Voorbeeldproject zorgsystemen voor kinderen in Sri Lanka

Een goed voorbeeld van het gebruik van Critical Systems Heuristics (CSH) is te vinden in een studie naar de zorg voor kinderen in Sri Lanka.

De aanleiding van de studie was de wens om een effectief herintegratieproces voor geïnstitutionaliseerde kinderen te ontwikkelen en te bevorderen. Het onderzoek had als doel om voor deze kinderen een betere zorgstandaard en betere levenskansen te bepleiten, zodat ze volledig kunnen integreren in hun samenleving wanneer ze de kinderhuizen verlaten. Het betreft een complex maatschappelijk vraagstuk, waarbij het van belang is om verschillende perspectieven te betrekken, waaronder die van de gemarginaliseerde groepen (in dit geval de kinderen), en de machtsdynamiek binnen de instellingen die deze zorg bieden. CSH werd hier toegepast om de bestaande structuren binnen de zorgsystemen voor kinderen te analyseren. De onderzoekers wilden inzicht krijgen in hoe beslissingen werden genomen, wie de macht had, en hoe de belangen van de betrokken kinderen werden gediend.

In stap 1 werd het zorgsysteem geïdentificeerd als het systeem dat geanalyseerd moest worden. Vervolgens, in stap 2, werden de twaalf vragen beantwoord, waarbij de onderzoekers zowel keken naar hoe de situatie op dat moment was (de beschrijvende modus) als naar hoe deze idealiter zou moeten zijn (de normatieve modus). Dit leidde tot een grondige analyse van de machtsstructuren binnen het systeem en bracht aannames over wie de belanghebbenden waren en welke doelen als belangrijk werden beschouwd, aan het licht.

Stap 3 betrof de bespreking van de resultaten met belanghebbenden, zoals kinderopvanginstellingen en beleidsmakers. Dit leidde tot een dialoog over mogelijke verbeteringen in de manier waarop beslissingen werden genomen en hoe de zorg voor de kinderen kon worden verbeterd. Het gebruik van CSH maakte het mogelijk om onuitgesproken aannames zichtbaar te maken en verbeteringen in de besluitvorming en organisatie van het systeem aan te moedigen​

Waar komt Critical System Heuristics vandaan?